Muốn mở rộng nhãn quan và không ngừng sáng tạo, đôi khi mình cần học cách bỏ bớt những điều mình đã biết
Kinh nghiệm và trải nghiệm cá nhân là một tài sản rất lớn. Nó giúp mình nhìn vấn đề nhanh hơn, ra quyết định chắc chắn hơn, tránh được nhiều sai lầm mà trước đây phải mất rất nhiều thời gian mới nhận ra.
Nhưng kinh nghiệm cũng có một mặt “bất lợi” khác.
Khi mình đã làm một việc đủ lâu, mình rất dễ hình thành những kết luận khá chắc chắn: “Ngành này vốn là thế”, “Khách hàng sẽ không thích đâu”, “Cách này trước đây đã thử rồi”, “Làm như vậy sẽ nhanh và hiệu quả hơn”. Kiểu như một dạng nhận định đã hằn sâu trong tiềm thức.
Những điều mình từng học để đi nhanh hơn, nếu không để ý, lại có thể dần trở thành chiếc khung giới hạn cách mình nhìn thế giới.
Khi là một life long learner, kỹ năng unlearning cũng quan trọng không kém gì khả năng tiếp thu tri thức mới (learning).
Unlearn là khả năng chủ động xem lại những niềm tin, giả định, công thức và cách làm mình đã quá quen thuộc. Giữ lại những gì vẫn còn giá trị, đồng thời tạo đủ khoảng trống để một góc nhìn mới có thể bước vào. Từ đó, một nhãn quang mới sẽ được mở ra.
–
1. Bớt nói “Cái này mình biết rồi” – Learn as Beginner’s Mind
Một trong những câu dễ đóng cánh cửa học hỏi nhất là: “Tôi biết rồi. Tôi hiểu mà”.
Mình có thể đã đọc cuốn sách đó, học framework đó, làm công việc đó suốt nhiều năm. Thậm chí đôi khi mình cũng chỉ là “biết chút chút, có nghe qua nhưng chưa thật sự đào sâu”.
Một điều mình học cách đây 5 năm, khi nhìn lại ở một vị trí khác, độ tuổi khác hay trong một bối cảnh khác, hoàn toàn có thể cho mình một cách hiểu mới.
Vì thế mình vẫn thích quay lại những thứ căn bản. Đọc lại một sách cũ, nghiền ngẫm một bộ phim hay, nghe lại một chủ đề quen, hỏi những câu khá đơn giản với những người trẻ hơn hoặc ít kinh nghiệm hơn mình trong một lĩnh vực nào đó. Kiên nhẫn ngồi nghe con mình giải thích về một vấn đề đơn giản với tư thế của một người “không biết gì cả”.
Mình của hôm nay đã khác người từng tiếp nhận kiến thức ấy trước đây.
Giữ được beginner’s mind là giữ cho mình một chút tò mò và một chút khoảng trống để vẫn còn điều mới có thể đi vào.
–
2. Tách FACT khỏi ASSUMPTION – Đừng nhầm kinh nghiệm với sự thật
Kinh nghiệm tạo ra pattern recognition rất nhanh. Chỉ cần gặp một tình huống quen thuộc, não mình gần như lập tức đưa ra kết luận dựa trên những gì đã từng trải qua.
Điều này hữu ích, nhưng cũng là nơi bias dễ xuất hiện.
“Khách hàng không mua sản phẩm kiểu này.”
“Ngành này phải làm như vậy.”
“Nhân viên trẻ bây giờ đều thế.”
“Mô hình này chắc chắn không chạy được.”
Có những nhận định thực sự dựa trên dữ liệu và quan sát đủ dài. Nhưng cũng có những điều chỉ là kết luận mình đã lặp lại quá nhiều lần đến mức bắt đầu xem nó như sự thật.
Một câu mình khá thích tự hỏi là:
Điều này thực sự là fact, hay chỉ là assumption mà mình đã tin quá lâu? Liệu có thông tin nào mới, hay khác, mình nên cập nhật về nó không?
Chỉ cần đặt lại câu hỏi đó, đôi khi mình đã mở ra thêm vài khả năng mà trước đó hoàn toàn không nhìn thấy.
–
3. Đổi INPUT để đổi OUTPUT – New Input, New Perspective
Nếu ngày nào mình cũng gặp mặt cùng một nhóm người, nói chuyện trong cùng một circle, làm việc với cùng một ngành và consume cùng một kiểu nội dung trên mạng xã hội, rất khó để kỳ vọng bản thân liên tục có những góc nhìn mới.
Sáng tạo nhiều khi đến từ việc thay đổi nguyên liệu mình đưa vào đầu.
Làm Marketing thì nên đọc thêm Psychology. Làm Business có thể học từ Design. Làm Management đôi khi lại thấy những insight rất hay khi quan sát Parenting.
Một buổi triển lãm, một quán café, một cuộc trò chuyện với người làm ngành hoàn toàn khác cũng có thể cho mình một cách giải mới mẻ cho một bài toán vốn quen thuộc.
Mình rất thích những khoảnh khắc mà hai thứ tưởng chẳng liên quan bỗng dưng lại kết nối được với nhau.
New input creates new connections. Và những connection mới thường là nơi ý tưởng bắt đầu.
–
4. Đừng để sự thành thạo trở thành vùng an toàn – Beware of the Comfort Zone
Một cái bẫy rất dễ rơi vào khi đã làm một việc đủ lâu là chúng ta bắt đầu ưu tiên những gì mình đã biết làm tốt. Lý do cũng rất hợp lý. Cách cũ nhanh hơn, gọn hơn, ít rủi ro hơn. Mình đã có kinh nghiệm, có quy trình, có sẵn câu trả lời và phần nào đoán được kết quả. Vì vậy, mình dễ gọi sự quen thuộc đó là “hiệu quả”.
Nhưng làm rất nhanh một việc quen thuộc chưa chắc đã giúp mình tiến xa hơn nếu hướng đi ấy đang dần trở nên cũ. Vùng an toàn đôi khi nhìn bên ngoài rất productive. Mình vẫn bận, vẫn hoàn thành công việc, vẫn có kết quả tương đối ổn. Chỉ là mình liên tục sử dụng những năng lực đã thành thạo thay vì bước vào một vùng mới nơi mình phải học lại, thử lại và chấp nhận mình chưa giỏi.
Đây là điều mình nghĩ cần watch out nhất.
Trong một thế giới mà công nghệ, thị trường và những người xung quanh đều đang liên tục tiến lên, đứng yên quá lâu cũng là một cách đi lùi.
Học một thứ mới thường khiến mình chậm hơn trong thời gian đầu. Làm vụng về hơn, sai sót nhiều hơn, tốn kém hơn. Không có cảm giác kiểm soát tốt như khi dùng công thức quen thuộc. Nhưng chính khoảng thời gian khó chịu ấy lại là learning curve cần thiết để xây thêm một năng lực mới hoặc những trải nghiệm mới.
Sự thành thạo rất đáng giá. Chỉ cần đừng để nó biến thành nơi mình ở mãi vì mọi thứ ở đó quá dễ dàng.
–
5. Thường xuyên hỏi “What if?” – Challenge the Default
Để thoát khỏi tư duy lối mòn, đôi khi mình sẽ dừng lại và tự những câu hỏi dạng như:
Nếu không được làm theo cách hiện tại thì sao?
Nếu chỉ có một nửa ngân sách thì mình sẽ làm thế nào?
Nếu chỉ có một nửa thời gian thì điều gì thực sự quan trọng?
Nếu bắt đầu business này từ đầu hôm nay, mình còn thiết kế nó giống hiện tại không?
Nếu một người chưa từng làm trong ngành này giải quyết vấn đề, họ sẽ nhìn thấy điều gì?
Nếu mình kết hợp giữa cách A với cách B, mình sẽ thu hoạch được điều gì?
…
Những câu hỏi như vậy chưa chắc đưa mình đến đáp án tốt ngay lập tức.
Nhưng chúng có một tác dụng rất quan trọng: kéo não mình ra khỏi default mode.
Nhiều công thức từng giúp mình thành công dễ trở thành thứ khiến mình trung thành quá lâu. Trong khi consumer thay đổi, technology thay đổi, cách con người làm việc cũng thay đổi, và thị trường thì chẳng đợi ai. Một công thức từng rất đúng vẫn cần được kiểm tra lại trong một bối cảnh mới.
Đôi khi thứ khó unlearn nhất lại chính là những điều từng giúp mình thành công và đạt được những thứ mình đang có.
Mình vẫn tin kinh nghiệm là một tài sản rất lớn. Kinh nghiệm cho mình depth, judgment và khả năng nhận ra những điều người mới chưa chắc đã nhìn thấy.
Nhưng để tài sản đó tiếp tục sinh lời, nó cũng cần được cập nhật.
Có những thứ mình cần học thêm. Có những thứ cần đào sâu. Và cũng có những điều, đến một lúc nào đó, mình cần đủ dũng cảm để tự nói với mình:
Có lẽ cách mình từng hiểu về chuyện này đã không còn hoàn toàn phù hợp nữa.
Trong một thế giới thay đổi rất nhanh, người tiếp tục phát triển chưa chắc là người cập nhật nhanh nhất hay biết nhiều nhất.
Có thể đó là người vẫn luôn giữ được một khoảng trống trong đầu cho một khả năng khác, một cách làm khác, một cơ hội khác để tiếp nạp thêm được những kiến thức mới. Đó chính là relearn.
Learn. Unlearn. Relearn.
Jodi Huyen Nguyen
